مثلهای عامیانه و مرسوم در سنه کوه(۲۰)

 ۸۱۰۶۱۳۰۲۰_۱۱۳۹۷۴

حرف دل خوش دارنه و خانه رو خراب

 

در سلسله نوشتاری تفصیلی قبلا به بیش از بیست مورد در قالب ۱۹ قسمت از مثلهای عامیانه و مرسوم در سنه کوه پرداختیم و هر کدام از مثلها را به نسبت توضیح و تشریح نمودیم

اکنون در این پست به فرهنگی از سخن گویی و حرف زدن با استدلال و مبتنی بر مثل کاربردی «حرف دل خوش دارنه و خانه رو خراب » می پردازیم امیدواریم این مورد هم بهانه ای باشد تا بیشتر به اداب سخن گویی و شنیدن پی ببریم هرچند این مثل معمولا اشاره ای غیر مستقیم به پرحرفی بی مورد و از کار و زندگی افتادن کنایه دارد اما همین مرز سخنگویی و حرافی و حکمت این کار کجاست؟خود موضوعی بسیار مهم است .

البته شایسته است به سخن بزرگان و اشاره به روایات و احادیثی این مبحث را کمی بازتر نماییم

پس با ما همراه باشید

سخن و گفتار،گرچه از مقوله ی رفتار و اعمال انسانی است،که با عضو زبان انجام می گیرد،لیکن به خاطر اهمیت عمل زبان،و تأثیرگذاری و تحریکی که در گفتار وجود دارد،به گونه ای که بیشتر کارها با تشویق زبانی و تحریک کلامی انجام می شود،امام بزرگوار حضرت اباعبدالله الحسین(ع) بر موضع شناسی در کلام تأکید فرمود؛زیرا که رعایت نکردن موضع گفتار،چه بسیار جامعه و افراد فراوانی را به رفتار های ناهنجار و ناستوده بر می انگیزد،بویژه اگر گوینده و سخنران ماهر و خوش بیان باشد.از این رو بر موضع شناسی در کلام پای فشردند.

جایگاه سخن گفتن و خاموشی کجاست؟!

گاهی نسنجیده گفتن و جایگاه سخن را بررسی نکردن،از تأثیر کلام می کاهد،و نتیجه ای که انسان می خواهد به دست نمی آید.و گاهی نیز به عکس مقصود نتیجه می دهد.و اینها زیان و خسارت است؛چون انسان برای رسیدن به هدفی و کاری گفتگویی را آغاز می کند،و در اثر نسنجیدگی نتیجه ی مطلوب را به دست نمی آورد و با پاسخ منفی روبرو می گردد.به این جایگاه سخن دانی حکمت بیان می گویند .حکمت جمله‌ای کوتاه اما عمیق است که به فرموده‌ مولای متقیان؛ حضرت علی (ع)، «حکمت گمشده مومن است».

وَ قَالَ [علیه السلام] لَا خَیْرَ فِى الصَّمْتِ عَنِ الْحُکْمِ کَمَا أَنَّهُ لَا خَیْرَ فِى الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : آنجا که باید سخنِ درست گفت، در خاموشى خیرى نیست، چنانکه در سخن ناآگاهانه نیز خیرى نخواهد بود.
حکمت  ۱۸۲

photo_2017-02-02_09-31-30

امام حسین(ع) به ابن عباس می‌فرماید:
«هرگز سخنی مگوی که برای تو مهم نیست و به تو ربطی ندارد، چون بر تو از بار سنگین اینگونه سخن می‌ترسم. و هرگز از آنچه مهم است و به تو مربوط است سخن مگو تا برای آن جایگاهی بیابی. چه بسیار گوینده‌ای که حرف بجا و درست زد ولی در جای خود نبود سپس بر او عیب گرفتند.
هیچگاه با حلیم و یا سفیهی، مجادله مکن، که حلیم تو را وامی‌گذارد و سفیه تو را پست و زبون می‌سازد.
هیچگاه پشت سر کسی که از تو پنهان شده، حرفی مزن و چیزی مگوی مگر مثل آنچه که دوست داری او در هنگام غیبت و دور شدن تو از تو بگوید.
مثل کسی عمل کن که می‌داند به جرم‌ها گرفتار می‌شود و به خوبی‌ها پاداش می‌ستاند.»

۵۰۰x500_1386419777275522

موضوع مهم دیگری که در هر کلام و گفتار ممکن است باشد،و در نسنجیده گویی بیشتر راه می یابد،این است که در موارد بسیاری رعایت نکردن جایگاه کلام،موجب گناه و نافرمانی خداوند،و آزار انسانها می شود.بسیاری از گفتارها که از سر بی توجّهی گفته می شود،مایه دل شکستن و رنجش دیگران می شود،و این کار با تعالیم اسلامی ناسازگار است.

برای نمونه،زبان به راهنمایی کسی می گشایند،و جای مناسب آن را بررسی نمی کنند،و در دید جمع و میان مردم این کار را انجام می دهند،و این موجب نفی شخصیت دیگران می گردد،و توهین به اشخاص و نادیده گرفتن شخصیت آنان کاری غیر اسلامی و ناانسانی است،افزون بر اینکه تأثیر خوبی نیز ندارد،و چِندِش و نفرت به بار می آورد.

بنابراین چنانکه امام فرمود:سخنی به حق بر زبان می آورد،لیکن نکوهش می شود؛چون جای مناسب آن را رعایت نکرده است.

گاهی نیز در جلسات گفتگوهایی انجام می شود،که به انسان مربوط نیست،در آن زمینه اطلاعات کافی هم وجود ندارد،در این گونه موارد لب به سخن گشودن،و وارد گفتگو شدن،جز نکوهش و سرزنش دیگران ره آوردی ندارد.

امام صادق(ع) می فرمایند:

«از من سخنی بشنوید که برای شما از اسبان گرانبها نیکوتر باشد:هیچ یک از شما نباید درباره ی چیزی سخن گوید که به او ارتباطی ندارد.همچنین درباره ی آنچه به او مربوط می شود نیز باید کمترین سخن را بگوید،مگر هنگامی که جایی مناسب برای سخن بیابد.بسا سخنگوی در غیر مورد لازم که با سخن گفتن در حق خود جنایت کرده است.نیز مبادا که هیچ یک از شما با «اَبله» یا «فرزانه» به مجادله برخیزد؛چه هر کس که با شخص فرزانه به مجادله برخیزد از او دور می شود،و مجادله با اَبله سبب شکست خوردن است…»

«جدال» و «مجادله» ستیزه گری و دشمنی کردن است،و اگر در گفتمانها صورت گیرد،گفتگوهای ستیزه گرانه و پرخاشگرایانه است،که هیچ حقیقتی را روشن نمی سازد،و چنان است که امام صادق(ع)فرمود.

باید در همه ی کارها خردمندانه گام نهاد،و بویژه در گفتار بسیار سنجیده و عاقلانه دهان گشود.

ذهن و دهن

به امام علی(ع) گفتند:عاقل را برای ما توصیف کن!
فرمود:

«عاقل کسی است که هر چیز را در جای خود قرار دهد.سپس گفتند:جاهل را برای ما توصیف کن!گفت:این کار را کردم».

«یعنی از توصیف «عاقل»،وصف «جاهل» نیز دانسته گشت.اگر انسان «عاقل» و خردمند «کسی است که هر چیز را در جای خود قرار دهد»…و در شرایط گوناگون و با کسان گوناگون،بنابر حکم خِرَد،به تناسب لازم رفتار کند،انسان «جاهل» و بی خرد «کسی است که هر چیز را در جای خود قرار ندهد»…و در شرایط گوناگون و با کسان گوناگون – از روی نادانی و بی خردی – بی تناسب لازم،رفتار کند».

همواره برای نوشتن یا ارائه­ گزارش بهتر است پیش از اقدام، پاسخ مناسبی برای چند پرسش، آماده کنیم:

اینکه «چه بگوییم؟؛ چه زمانی بگوییم؟ به چه میزان بگوییم؟ چرا بگوییم؟ یا بنویسیم و . . .». برای پاسخ به پرسش­هایی از این دست، در اینجا به بررسی «ارزش و جایگاه سخن» می­ پردازیم:
عرب­ها می­گویند: «خَیرُالکَلام مـاقَلّ وَ دَلَّ»؛ یعنی بهترین کلام، آن است که «کوتـاه» و «رسـا» باشد امّا بدانیم که «کوتاهی کلام، هرگز نباید به رسـایی آن آسیب وارد کند و برای رساتر شدن کلام، نباید به خود اجازه دهیم تا آن را بی­ جهت طولانی کنیم». در اشعار زبان فارسی هم یک بیت معروف داریم که می­گوید:

کم گوی و گُزیده گوی چون دُر                          تا ز اَندک تو جهان شود پُر


بنابر این همیشه بهتر است که سخن را بی­ جهت طولانی نکنیم و تا آنجایی که در توان داریم کوتاه و گزیده، سخن بگوییم.
«فرصت­ شناسی و ارائه­ ی سخن در زمان و مکان مناسب» هم می­تواند به عنوان ویژگی مهم درباره­ ی «سخن» مورد توجه قرار گیرد. باز هم از مثالی در زبان عربی بهره می­بریم: «لِکُلِّ مقامِ مَقال»؛ یعنی برای هر جایگاهی، بهتر است سخنی مناسب و شایسته­ ی آن ارائه کنیم و هر سخنی -هر چند زیبا و روان- مناسب هر مکان و زمانی نیست. «سعدی» در گلستان همیشه بهار خود می­گوید:

با خرابات­ نشینان ز کرامات ملاف                        هر سخن جایی و هر نقطه مکانی دارد

 همه این مطالبی که گفتیم نکته سنجی و زمان بیان مطالب چه کم گویی و چه مفید گویی مورد توجه و التفات است و بی دلیل نمی شود در زمانی که لازم است و باید حرف زد سکوت کرد که خود نوعی خیانت و ضایع کننده حقی می تواند بشود فلذا گذشت بر کار حسودان و انسانهای لجوج و عنود که هر چه بگویی و هر چه زمان بسنجی باز حرف یاوه خود گویند اما در غیر آن سخن گویی به حکمت مورد توجه عرف و دین مبین ماست .

۲۲سی

مثالی از مولانا شاعر بلندآوازه  بزنیم تا بحث ملموس تر شود .مولانا در داستان آموزنده و زیبای «طوطی و بازرگان» به بیان «ارزش و جایگاه سخن» می­پردازد و سفارش می­کند که قیمت سخن خوب را بشناسیم و بدانیم که «سخن» و شیوه­ ی ارائه­ ی آن همچون گنجی بی­ پایان است اما به شرطی که مناسب و شایسته آن را بر زبان و قلم خود جاری کنیم:

عالَمی را یک سُخن ویران کند             روبَهان مُرده را شیران کند

ای زبان هم گنج بی­ پایان تویی             ای زبان هم رنج بی­ درمان تویی

در نگاه مولانا، سخن می­تواند «مثبت» یا «منفی» ارزیابی شود. سخنی که اشتباه، نامناسب و بی­جا ارائه گردد می­تواند هزینه­ های بسیاری را برای شخص گوینده یا نویسنده و دیگران به بـار بیاورد تا جایی که حتی می­تواند «عالمی را ویران کند». اما نگاهی کاملاً مثبت به ارزش و جایگاه «سخنِ خوب» یعنی همان سخنی که با ادبیاتی مناسب، پسندیده، شایسته و به­ هنگام بیان گردد قطعاً می­توانـد انگیـزه­ های بسیار زیادی را در مخاطبین خود پدید بیاورد و راه­های بسته را بگشاید و جان­های خسته را به نشاط آورد. زبان خوش، کلید درهای بسته است. تعبیر زیبای «گنج بی­ پایان» برای سخن، به خوبی ارزش سخن خوب را می­رساند.

۱۳۴قزث

قدمای ما به درستی فهمیدند و گفتند بیهوده ساعتها با هم نشستن و ای بسا غیبت این و  آن کردن نتیجه و ثمری نه تنها ندارد بلکه می تواند موجب ویرانی خانه آباد دلها و دوستی هم بشود پس به عمل باید کوشید و به سخندانی بسنده نکرد و …

اایی

ای بسا زنان بیکار بیشتر از هر کسی بیشتر باهم ساعتها می گفتند و می گفتند و ساعتها چای خورده و آش درست می کردند و از سیر تا پیاز همه چیز با هم می گفتند ولی امروزه روش عوض و تلفنی و دقایق و مکالمه اما این روزها دیگر اینترنت و گروههای شبکه مجازی اجتماعی دیگر غوغا کردند و ساعتهای شبانه روزی پای تلگرام و اینساگرام وقت می گذرانند و غفلت پشت غفلت و هدر دادن عمر گرانمایه که تا بخود آیند رفته است و بر نمی گردد و …خدایا خود گشایش تقدیر فرما

این مقال را به همین بسنده کرده و امیدواریم مقصود خویش را به رسا رسانده باشیم

تا گفتاری دیگر بدرود

۱۵۴۰۳_۳۴۷حداد عادل و عکسهای نیوشا ضیغمی

۱۸۵۵۵مادر معتار شبکه اجتماعی و شیردهی

۱۰۲۲۵۷۶_۴۴۰خواستگاری اینترنتی

اینها هم آفات گفتگوها و وقت گذرانی بیهوده شبکه های اجتماعی جدید که دامن حتی سیاستمداران و اساتید و شعرا را نیز گرفته است و …

شما می توانید بصورت رایگان در اشتراک ایمیلی این سایت عضو شوید تا مطالب جدید را درون ایمیل خود دریافت کنید.
برای عضویت، ایمیل خود را وارد کرده و بروی اشتراک کلیک کنید...

  1. سلام مهندس. مطالعه کردم. آموزنده و پندآموز بود. تذکرات پایانی ات هم مهم بود. ارزش خواندن داشت چون سرشار نکاتی از امامان علیهم السلام بود. بسیار خرسندم که با متن های وبت، وقتم هدر نمی رود و چیزهایی نصیبم می گردد. خدا خیرت دهد. عکس سیاسی میاسی هم که گذاشتی دیده شد! نیز عکس نوشته های داخل متن.

  2. سلام بر شما برادر همیشه همراهم
    ممنون از لطف و محبت شما که امید را در وجودم همیشه زنده داری و با انتقادات به موقع هدایتم می فرمایی

    ممنونم از محبت و لطف همیشگیت

با خیالی آسوده یک نظر بگذارید...

برگه ها
ads ads ads