مثلهای عامیانه و مرسوم در سنه کوه(۹)

nف۶

بز مرگ برسیه چپون چاشت ره خارنه

 

راه رفتن رو اعصاب افراد از کارهای رذیله ای است که در بین بسیاری از مردمان جوامع وجود دارد و طرف بدون در نظر گرفتن جوانب و عقوبت فعلش در استفاده از ارتباطات امروزی و محاوره از آن بهره لچاری می برد . غافل از اینکه عکس العمل شدید و تاوان سختی در انتظارش خواهد بود و …

راستی قدمای ما در قدیم چرا بز را در مثل آوردند ؟ مگر بز چگونه زندگی دارد ؟و چه کار خطرناکی می کند که گناهش نابخشودنی می شود ؟

در ادامه با ما همراه باشید.

بُز (نام علمی: Capra aegagrus hircus) حیوانی است اهلی از راستهٔ زوج‌سُمان (Artiodactyla)، خانوادهٔ گاوسانان (Bovidae)، زیرخانوادهٔ بزیان (Caprinae)، جنس بزها (Capra).

به بچه‌بز یا بزِ خردسال، بُزغاله گویند. به بزغالهٔ شیرمست یا بزغاله شش‌ماهه کهره  و در سنه کوه به بز شش ماهه نر«بز کوله bez kooleh» و به ماده «بزکاهار bez kahar »می‌گویند. بز نر بالغ نیز «پازن» و در سنه کوه «بز کل bez kal» و بز نر بیش از یکسال «چه بش chabesh» و ماده «پیر بز pirbez»نام دارد.

نخستین نشانه‌های اهلی‌سازی بز در ایران یافت شده که مربوط به حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد است.

بز پستانداری است که به زیر راسته نشخوارکنندگان و جنس Capra تعلق دارد که حدود ٩٠٠٠ سال قبل اهلی شده است . بیشتر محققان احتمال می‌دهند که بز را برای اولین بار در فلات ایران اهلی کرده‌اند. چند گونه بز وحشی نیز وجود دارند که شبیه بز اهلی هستند و بیشتر در کوهستانهای آسیا و اروپا زندگی می‌کنند. بز کوهی ٬ که بز وحشی ایرانی نیز نامیده می‌شود بیشتر در منطقه‌های کوهستانی ایران و همچنین در قفقاز دیده می‌شود.

نشخوارکنندگانی هستند با اندازه متوسط. نرها در زیر چانه دارای یک دسته موی بلند ریش مانند هستند. دم کوتاه است ولی طول آن با موهای انتهایی از طول گوش بیشتر است. شاخ در نرهای بالغ خیلی بلند و به شکل خنجری یا مارپیچ است. ماده‌ها دارای شاخ هستند ولی شاخ در آنها خیلی از نرها کوچکتر است.

۵

شکل ظاهری

بز شبیه گوسفند است اما معمولا اندکی کوچکتر از آن است. نر و ماده بیشتر نژادهای بز شاخ دارند. شاخ بزها ٬ بویژه در نرها ٬ خنجری یا شمشیری شکل و راست و مارپیچی است. بز در زیر چانه معمولا ریش کم و بیش بلندی دارد. دم بز کوتاه است و اغلب به سمت بالا ٬ راست می‌ایستد. زیر دم بزهای نر غده‌ای وجود دارد که در دوران زاد آوری ٬ ماده بدبویی از آن ترشح می‌شود. بز برخلاف گوسفند که دارای پشم است مو و کرک دارد و همچنین برخلاف گوسفند که معمولا حیوان آرامی است٬ چالاک ٬ پر جست و خیز و بازیگوش است.

شکل و اندازه گوش نژادهای بز اهلی گوناگون است. بیشتر بزهای آفریقایی و هندی گوشهای بزرگ ٬ دراز و آویخته دارند٬ اما بزهای سنه کوه مثل بزهای اروپایی از جمله نژادهای سانن و توگن بورگ دارای گوشهای کوچک و کوتاه ایستاده هستند. اندازه بدن و وزن بز بستگی به نژاد آن دارد. مثلا بلندی بعضی از بزهای خیلی کوچک پاکستانی حدود ۴۷٫۵ سانتیمتر از زمین تا شانه است و ٩ کیلوگرم نیز وزن دارند. وزن بعضی از بزهای نر نژاد سفید آلمانی تا ١١٠ کیلوگرم و بلندی قامت نژاد جمناپاری هند تا ١٢٢ سانتیمتر می‌رسد.

بدن بز از موهای صاف و گاهی مجعد ٬ به رنگهای مختلف سیاه ٬ قهوه‌ای ٬ خاکستری ٬ سرخ ٬ سفید و یا ترکیبی از این رنگها پوشیده شده است. بلندی و جنس مو و کرکی که در لابه لای موها می‌روید در نژادهای مختلف فرق می‌کند. در بعضی نژادها مثل آنقره موها بلند ٬ نرم ٬ لطیف و ابریشم مانند و در بعضی نژادها کوتاه ٬ زبر و خشن هستند.

۳

فصل و سن زادآوری بز به آب و هوا ٬ نوع و میزان غذا و نژاد بستگی دارد. در مناطق گرمسیری استوایی بز در تمام طول سال می‌تواند زاد آوری کند. اما در مناطق معتدل و سرد فصل زاد آوری اواخر تابستان تا اواخر زمستان است. آغاز سن زادآوری بز معمولا از ٧ ماهگی تا ١٩ ماهگی است٬ اما اغلب بزها تقریبا در یک سالگی قادر به تولید مثل هستند.

عمر بز معمولا میان ٨ تا ١٢ سال و بطور متوسط ١٠ سال است. فصل تولید مثل بز در ایران معمولا اواخر تابستان و اوایل پاییز است. دوره آبستنی تقریبا پنج ماه است و بزغاله‌ها معمولا در اسفند ٬ فروردین و اردیبهشت متولد می‌شوند. بز یک تا دو و گاهی سه بزغاله می‌زاید. بزغاله بسیار چالاک و بازیگوش است و چند ساعت پس از تولد می‌تواند به همراه مادرش حرکت کند.

دستگاه گوارش

در دهان بز در قسمت جلویی فک پایین ٨ دندان پیشین دیده می‌شود اما درفک بالا از دندانهای پیشین اثری نیست و در جای آنها یک لایه سفت و سخت وجود دارد. بز هنگام چریدن ٬ علف را بین این لایه و دندانهای پیشین فک پایین می‌گیرد و قطع می‌کند٬ سپس به داخل دهان می‌برد. بز در هر فک ١٢ دندان آسیا دارد که با ٨ دندان پیشین فک پایین ٬ در جمع دارای ٣٢ دندان است. بز حیوانی نشخوار کننده است با معده‌ای که ازچهار بخش تشکیل شده است. بز نخست علف را کمی با دندانهای آسیای خود می‌جود و فرو می‌دهد.

غذا از راه مری به شکمبه می‌رود و در آنجا ذخیره و انباشته می‌شود. سپس به نگاری می‌رود و در آن به شکل گلوله‌های کروی توپ مانند درمی‌آید. در زمان استراحت هر بار ٬ یک گلوله غذا از نگاری به دهان برمی‌گردد و به خوبی جویده می‌شود. این بار غذا مستقیما به هزارلا می‌رود. در هزارلا ٬ غذای جویده شده کاملا نرم می‌شود و قوام می‌یابد، سپس وارد شیردان می‌شود با شیره آن درهم می‌آمیزد و تا حدودی هضم می‌شود . سپس برای هضم کامل و جذب به روده می‌رود. درازای روده بز از ٢٢ تا ۴٣ متر است.

بز توانایی بالا رفتن از تنه و شاخه درختان را هم دارد و به آسانی از هر صخره و دیواره بسیار خطرناکی بالا رفته و گردش می کند، این خصوصیت در نژادهای مختلف متفاوت است و هرچه بز کم سن و سالتر و سبکتر باشد چالاکتر است .البته در سنه کوه بزها برعکس گوسفندان که سر به زیر و یکسره می چرند بزها بیشتر سر به هوا بوده و پیشتاز حرکت هستند و از سرشاخه درختان و شاخ برگ و گل پیلم (آقطی) تغذیه می کنند .

گاهی این چالاکی و از هر بلندی و درختی بالا رفتن کار دست او می دهد و به بقچه و سفره غذای چوپانش دستبرد می زند که معمولا با عکس العمل شدید چوپان مواجه شده و یا به سختی تنبیه می شوند و یا در بدترین حالت کشتار می گردد ازین نظر این جرم در عالم چوپانی برای کار بز نابخشودنی است .

DSCF4444

با این مقدمه طولانی جامع و کامل زندگی بز حال به این مثل توجه کنید که در مورد آدم بد قلق و ناتو هرزه گو که تهدید به انجام کاری کرده باشد در جوابش می گویند:«بز مرگ برسیه چپون چاشته خوارنه»یعنی مرگ بز که فرا رسید غذای چوپان را می خوره به او هشدار می دهند که با عکس العمل شدیدی مواجه خواهد شد و حساب کار دستش باشد که گذشت و اغماضی نخواهد بود .

امروزه ازین نوع کارها و رفتارها با توجه به گسترش انواع خطوط ارتباطی از جمله تلفن این عجایب نافرمان قرن «چپون چاشت خوردن» خیلی مرسوم و باب شده است و طرف در راهی دور پشت خط تلفن و گاهی با نامی مستعار و شماره ای ناشناس هر زر و زوری می زند و هر دهن لقی را روا می دارد و در دنیای ارتباطات مجازی منتشر می کند غافل از اینکه از بین این همه بز ،چوپان بز خطاکار  را به درستی تشخیص داده و او را به سزای عملش خواهد رساند و …

باشد که حواسمان جمع باشد که مبادا چپون چاشت را میل کنیم که زهرمارمان شود و از حلقوم مان بیرون بکشند و …

چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی …

DSCF4443

DSCF4444

این دو عکس از بزهایی است که در جبل النور غار حرا در شهر مکه از صخره های بسیار صاف خطرناک به ارامی بالا می روند و برای خودشان می چرخند در بهمن سال ۱۳۹۱توسط نگارنده گرفته شده است و …

DSCF5854

DSCF5853

اینها هم گله ای از بزهای سنه کوه  است که عکس آنها توسط نگارنده گرفته شد و …

شما می توانید بصورت رایگان در اشتراک ایمیلی این سایت عضو شوید تا مطالب جدید را درون ایمیل خود دریافت کنید.
برای عضویت، ایمیل خود را وارد کرده و بروی اشتراک کلیک کنید...

  1. سلام مهندس
    خوب اسامی متنوع بز را بلدی خندیدم.
    مقاله ی علمی جالبی بود که با ولع خواندم.
    نمی دانم اساسا چرا این پستت خنده ام می آورد.
    عکس ها را وقتی نگاه کردم خصوصا دو تا عکس آخر یاد بوی خاص بز افتاد مشامم و ایام شباب تداعی شد
    از تتمه ی بحث نیز لذت بردم

  2. سلام جناب
    اصولا خودمم از یادآوری آن ایام ماضی لذت خاصی می برم و جالبه خیلی
    امیدوارم بتوانم کاملتر و بهتر مطلب ارائه کنم
    با سپاس از لطف شما

با خیالی آسوده یک نظر بگذارید...

برگه ها
ads ads ads