خرمندی و خرمندی دشو پزان در سنه کوه +عکس

DSC_0197

خرمندی و خرمندی دشو پزان در سنه کوه

نام محلی : خرمندی ، خارمندی ، خاروندی
نام فارسی : خرمالو جنگلی ، خرمالو وحشی ،خرمندی

نام انگلیسی : date_plum 
نام علمی :  Diospyros lotus

خُرمالو درختی از گیاهان گلدار دولپه‌ای است که در راسته خلنگ‌سانان و تیره خرمالوئیان قرار می‌گیرد. خرمالو رسته‌ای است که تقریباً دارای ۵۰۰-۴۵۰ گونه برگریز و درختان همیشه سبز می‌باشد. بیشتر این گونه‌ها بومی مناطق گرمسیر هستند و تنها تعداد کمی از آنها در آب و هوای معتدل گسترش دارند. میوهٔ این گیاه که خوراکی است نیز «خرمالو» نامیده می‌شود. نام خرمالو ترکیبی است از دو واژهٔ خرما و آلو.البته درختان خرمندی در سنه کوه همه برگ ریزان می کنند .

  • خرمالوی ژاپنی (Diospyros kaki) گونه‌ای است که در سطح وسیعی و به جهت میوه خوشمزه آن کشت می‌شود. این گونه که بومی چین می‌باشد خوش طعم بوده و برگهایی پهن و سفت دارد. ابتدا به جهت استفاده از میوه آن، در سایر نواحی آسیای شرقی پرورش یافت و بعدها در دهه اول سده نوزدهم به کالیفرنیا و جنوب اروپا معرفی شد.این گونه که در مناطق دشت مازندران هم با نام خرمالو با میوه های درشت است در سنه کوه چندان به عمل نمی آید و تاکنون در کاشت آن موفق نبوده ایم .
  • خرمالوی آمریکایی (Diospyros virginiana)بومی مناطق شمال شرقی آمریکا می‌باشد.
  • خرمالوی سیاه (Diospyros digyna) بومی مکزیک است و میوه آن درحالت نرسیده دارای پوستی سبز و گوشتی سفید است که در زمان رسیدن به رنگ سیاه در می‌آید. گونه‌ای به نام مابولو یا سیب مخملی نیز وجود دارد(Diospyros discolor) که بومی فیلیپین می‌باشد. رسیده این گونه به رنگ قرمز روشن است.
  • خرماندی (Diospyros lotus) (بومی جنوب غربی آسیا و جنوب شرقی اروپا) برای یونانیان باستان با عنوان میوه خدا شناخته شده بود یعنی Dios pyros که نام علمی این رده می‌باشد. نام انگلیسی آن (date_plum) احتمالاً از ترجمه نام فارسی آن که ترکیبی از خرما و آلوست به زبان انگلیسی راه یافته است.به نظر می رسد که این گونه است که در جنگل شمال ایران و بخصوص در سنه کوه  بنام “خرمندی “به صورت خودرو از قدیم الایام می روید و کسی در کاشت آنها دخیل نبوده و نیست جز خدا . اما در داشت آن دقت و مرقبت و حفاظت می خواهد .به خرمندی در گیلان”  ارباه یا اربه ” می گویند .در دیگر لهجه های شهرهای شمال در تالش به اسم آمبر، در رامسر خرما، در مازندارن و سنه کوه خرمندی و در گرگان انده، اندی یا اندو خرما گفته می شود. میوه آن  به دو رنگ نارنجی و قرمز بوده و طعم شیرین و گس دارد.

این روز ها اوج برداشت خرمندی و پخت خرمندی دشو در سنه کوه و روستاهای اطراف است چرا که آبان و آذر ماه هر سال فصل پخت نوعی شیره و دوشاب از میوه جنگلی درخت خرمندی بنام “خرمندی دشو” است .دوشاب خرمالو (به مازندرانی: خُرمادی دِشو یا خُرمِندی دِشو) نوعی دوشاب محلی مازندران است که انواع مختلفی دارد.  مردان و زنان روستای سنه کوه به کمک هم، ضمن برداشت خرمندی از درختان خرمندی خودروی موجود در جنگل اطراف محل و درختان داخل و کناره زمین کشاورزی محصول خوبی برداشت می کنند .
درخت خرمندی که به فارسی خرمالو یا خرمندی جنگلی هم گفته می شود دارای دو گونه نر و ماده است، ماده که میوه خرمندی می دهد و گونه نر آن که “کلهو” یا به محلی ” کلقو” گفته می شود گل می دهد اما میوه ای ایجاد نمی شود. این دو گونه در ظاهر برگ و سرشاخه کاملا شبیه بهم می باشند و نهال آنها تا زمان محصولدهی قابل شناسایی نیست . اما هر درخت خرمندی به تنهایی هم میوه می دهد .
در قدیم که مواد قندی وغذایی زیادی یافت نمی شد، داشتن تعداد زیاد درخت و با کیفیت بالای خرمندی معمولا سرمایه قابل توجهی برای افراد محسوب می شد و حتی داخل زمینهای زراعی هم چندین درخت خرمندی در کنار درختان گردو خود نمایی داشت اما امروزه تعداد کمی از درختان باقی مانده است و در جنگل هم می توان درختان زیادی را یافت .
گلهای خرمندی و گلقو معمولا کوچک و به رنگ سفید تا زرد است که در بهار بخصوص در اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد می شکوفد وبخاطر اینکه درست پس از پایان گلهای مرکبات در مناطق دشت مازندران خرمندی و کلقو در سنه کوه گل می دهند، لذا هر ساله زنبورداران زیادی برای استفاده شهد آن زنبور عسل فراوانی را به سنه کوه می آورند . به قول زنبورداران این عسل از عسل مرکبات کمی سفت تر و با کیفیت بالاتری است .
میوه خرمندی پس از گلدهی و مرحل رشد و نمو گل سریع تشکیل شده و در طول فصل تابستان سبز رنگ بوده و رشد می کند . تا رسیدن به پاییز این رشد ادامه دارد و زمان برداشت خرمندی معمولا در اواسط پاییز با ریزش برگ درخت خرمندی و ظاهرشدن میوه ها که از زرد به سمت قهوه ای و سپس کمی به سیاهی می رود و با دست زدن به راحتی له می شود، قابل شناسایی است چرا که اگر به هر دلیلی نارس برداشت شود هرچند مدت هم در جایی بماند باز “دشوی ” خوشمزه ای نخواهد داد و به اصطلاح “گس” یا به محلی دشو” کز “خواهد بود .
برای زمان برداشت خرمندی دقت زیادی باید به خرج داد چرا که حالت ممیجی( کشمیشی) شدن آن هر چند دشوی بسیار با کیفیتی می دهد اما با وزش باد بخش عمده ای از محصول ریزش می کند و خوراک تمام حیوانات می شود از انواع پرنده بخصوص کلاغ گرفته تا حتی حیوانات اهلی مثل بز و گوسفند علاقه بسیار زیادی به خرمندی رسیده دارند و حالت کشمیشی را هم می توان خام خوری کرد .
در زمان برداشت خرمندی معمولا زیر درخت را چادر نایلونی و چادر شب پهن می کنند و مردان با ترکه ای بلند بنام” شیش” یا ” روشا” ضرباتی مداوم به شاخه ها می زنند تا خرمندی به پایین ریزش کند اما در روشی دیگر که متاسفانه در بین برخی رایج است سرشاخه های درخت را می تراشند تا برداشت برای آنها راحترباشد اما برای سال بعد از محصول ، چندان خبری نخواهد بود چرا که اینگونه هرس شدید سرشاخه موجب ایجاد سرشاخه های نروک زیادی شده تا شاخه های جدید بارده شوند یکی دوسالی طول خواهد کشید البته این روش در جوان سازی درختان مسن از قدیم الایام در سنه کوه مرسوم بوده و هست .
برای جمع آوری میوه معمولا از همان اول دقت می شود تا میوه سالم و بدون هیچ آت و آشغال و دنباله ای جمع شود چرا که بعد از جمع آوری به علت لهیده شدن بخش عمده ای از محصول امکان شستشو وجود ندارد و معمولا شستشو نمی شود ، بدین خاطر سعی می شود کار برداشت خرمندی پس از بارش باران انجام شود تا به طور طبیعی روی درخت شسته شده و گرد و خاکی نداشته باشد . اما گاهی برخی زودتر از موعد میوه را برداشت می کنند و مدتی نگه داشته تا بعد بپزند اما معمولا کیفیت بالایی نخواهد داشت .
خرمندی های مذکور را که با احتیاط به منزل منتقل کردند ،درون لگن بزرگ ریخته و اگر کامل پخته باشد همان روز و گرنه چند روزی صبر کرده و سپس با کمک هم ، چنان با دست آنرا چنگ می زنند تا کاملا ورز داده شده و به اصطلاح مثل خمیر در هم تنیده شود . سپس در دیگ بزرگی که قبلا مقداری آب ریخته مثل “آب دسکله ” (آب پخت برنج ) و روی شعله اندکی ” نیم ولاس” شد( آب ولرم در حد شستن تن بچه کوچک گرما داشته باشد) ، خرمندی مذکور را کم کم درون دیگ می ریزند. آب نباید به مقداری باشد که سرریز کند بلکه تا نیمه پر خرمندی لهیده اضافه می کنند و در صورت اضافه بودن در دیگی دیگر یا مرحله بعدی انجام می گیرد .
در درون دیگ با حرارت شعله ای نه چندان زیاد در حال پخت با کترایی دسته بلند بنام ” دشو کترا“یا ” خرمندی کترا” محتویات دیگ را چند جهته و بالا و پایین کردن بهم می زنند و مخلوط می کنند. این کار چند ساعتی به آرامی و صبر و حوصله و البته با مهارت انجام می شود تا به اصطلاح محلی ” خرمندی نوسیه ” یعنی از هم نپاشد و بعد از ساعتی که اصطلاحا کاملا پخته شد و “ دوسیه ” شدبه عبارتی “پتکا ” شود. یعنی طوری که وقتی با دست اندکی تفاله حاصل را گرفته و آب آنرا می چشند که اگر گس یا کز نبود و شیرین بود آتش را می کشند یعنی خاموش می کنند و کم کم آب سرد به آن اضافه می کنند تا آماده گرفتن آب از تفاله شود .با اینکار معمولا حجم آن افزایش یافته در نتیجه در چند ظرف می ریزند .
پس از بر طرف شدن داغی زیاد آن درون کیسه تمیزی که قبلا شسته بودند که معمولا در قدیم گونی کنفی و امروزه نایلونی کیسه آرد روی “چشنک” ریخته و لگد می کنند تا کاملا آبش گرفته شود سپس برای بار دوم سر کیسه را باز کرده درون لگن ریخته مجددا با مقداری آب اضافه نموده و چنگ می زنند و دوباره روی چنشک برده و لگد می کنند به این کار ” دوشست” می گویند و معتقدند ” شست دوم” دشوی بیشتری می دهد .معمولا برای اینکار با چوب درخت انجیلی و کلقو جایگاهی نپار مانند بنام ” چنشک” به ارتفاع حدود نیم متر درست می کنند و لگن بزرگ را روی سطح صاف زمین در جای مناسب و کیسه پتکا را درست در بالای آن گذاشته و لگد کوب می کنند تا آب حاصل مستقیم درون لگن برود .
آب حاصل را که معمولا بخاطر افزودن آب سرد زیادتر از حد معمول است و رنگ آن قهوه ای کم رنگ است را بالای شعله زیاد گذاشته و می گذارند بجوشد تا در حین جوشیدن آب آن تبخیر شده و کم شود و حال در حین جوشیدن کم کم بقیه آب شیره مانده را هم به دیگ مذکور اضافه می کنند و عمل جوشیدن به نحوی ادامه می یابد تا غلیظ شود در موقع غلیظ شدن که با مراغبت زیاد آشپز همراه است و هم شعله را باید حتما کم کرد و هر از چند گاهی بهم زد تا ته دیگ به اصطلاح نسوزد و طعم دشو بد نشود .
در موقع تغلیظ که معمولا مایع دشو قهوه ای سیر تا سیاه رنگ نشان می دهد کم کم از کناره ها کف زرد رنگی می دهد که بسیار خوشمزه است با پشت ملاقه دسته بلند به آرامی می گیرند که نگارنده خاطرات زیادی از خوردن ” دشو کف ” دارد و مادر عزیز ما دعوت به احتیاط و دقت می کرد و به همه بچه ها یکسان تعارف می زد و …یادش بخیر
پس از ساعاتی سخت و نفس گیر دشو آماده می شود که معمولا بسیار خوشمزه و شیرین است و می گذارند تا سرد شود بعد در قدیم درون ظروف سفالی بزرگی بنام ” دشو کلا ” می ریختند و امروزه درون ظروف پلاستیکی تا بعد ها استفاده نمایند .
دشو به چند شیوه مصرف می شود معروف ترین آن برف دشو است که کودکی ما انگار توان خوردن و لذت بیشتری می بردیم و بستنی زمستانه ما سنه کوهی ها بوده و هست البته دشو را با نان هم می شود صرف کرد اما در قدیم در انواع حلوا محلی مثل ، حلوا شقزو ،پشتزیک، سیاه حلوا ، آرد کل کود و …درون مواد غذایی مثل خورشت فسنجون و …هم استفاده می کردند و هنوز هم مصرف دارد .
بخش عمده ای از دشوی حاصل به مصرف خانوار می رسد و مابقی در بازار به فروش می رسد .

خواص دشو خرمندی

اندر خواص دوشاب یا دشو خرمندی مطالب بسیاری را می توان یافت و مطالعه کرد که در ادامه ملاحظه فرمایید :

خرمندی دشو دارای مواد معدنی کلسیم و ویتامین آ می‌باشد و برای شُش، مجاری ادراری، سینوس‌ها و روده‌ها و چشم مفید است. همچنین در مازندران دوشاب خرمالو را گاهی با پشت زیک و برف مخلوط کرده و تناول می‌کنند.

این میوه سرشار از ویتامینA و بتاکاروتن است. همچنین دارای مقدار قابل توجهی ویتامین های، ، و C می باشد. در ضمن این میوه خوش رنگ و خوش طعم دارای مواد معدنی ضروری برای بدن مانند کلسیم ، گوگرد ، آهن ، فسفر ، منیزیم و پتاسیم است.

هر یک از مواد معدنی فوق نقش مؤثری در سلامتی و تندرستی بدن ما دارند. اگر خرمالو به خوبی رسیده باشد، برای کودکان نیز میوه ای مفید محسوب می شود و در رشد و نمو آنها مؤثر است. در ضمن خرمالو میوه اشتها آوری است  .کلسیم در رشد کودکان و حفظ انرژی برای بزرگسالان مؤثر است. آهن عنصر اصلی خون سازی ، و پتاسیم اشتها آور و شستشو دهنده کلیه و کبد می باشد. این میوه در افراد مبتلا به نقرس و بیماری های کبدی و کلیوی بسیار مؤثر است.

موادقندی خرمالو شامل لوولز و گلوکز است و با آن که مقدار آن ۲۰ درصد است، برای مبتلایان به بیماری قند ، زیان بخش نیست .خرمالو حاوی مقدار زیادی پکتین است. پکتین یکی از انواع فیبرهای محلول در آب است که باعث کاهش چربی های خون می شود.

Persimmon_0375

گل خرمندی  اقتباس عکس  از ویکی پدیا

خه98

خرمندی نارس در فصل تابستان و …

DSCF8947

خرمندی رسیده در اواسط پاییز آماده برداشت و …

DSCF8956

کربلایی قدمعلی مرد سنه کوهی با روشا بر دوش آماده برداشت خرمندی و …

DSCF8958

DSCF8955

او ضربات یکنواخت و با احتیاط بر شاخه ها می زند تا خرمندی ها رو چادر پهن شده بریزند و …

DSCF8960

بیشتر کار خانمهاست که میوه خرمندی را جمع کنند و …

DSCF8950

DSCF8951

جمع شده را درون کیسه می ریزند و …

20141024_120226

20141024_120238

20141024_120254

گاهی مردان هم با حوصله به جمع آوری خرمندی می پردازند و خوب آت و آشغال را هم جدا می کنند و …

20141024_120330

قث54

خرمندی ها ریز هستند اندازه فندق  و نارس گس (کز) اما موقع رسیدن خیلی شیرین و خوشمزه می شوند و …

kr

 در دیگ با مقداری آب ولرم تو ضیح داده شده در متن ریخته و با خرمندی کترا یکسره بهم می زنند و …این عکس تنها از اینجا عاریه گرفتیم

DSCF9462=

خرمندی کترا موجود در خانه اخوی گرامی ما و …

DSCF9563

DSCF9558

DSCF9560

روی چنشک چوبی آب آن در دو مرحله ( دو شست ) گرفته می شود و …

DSCF9559

DSCF9561

 در دیگ مسی ( مرسی لوه ) برای ادامه کار شیره حاصل را می ریزند و …

DSC00593

DSC00592

گاهی با دیگ رویی هم انجام می شود و آب شیره را مرحله به مرحله اضافه می کنند و …

DSC_0194

DSC_0195

DSC_0198

DSC_0197

خرمندی دشو حاضر است و همانگونه که مشاهده می کنید مایعی تقریبا سیاه رنگ و بسیار شیرین و خوشمزه و …

سنه کوه در خدمت شما هستیم با دشوی طبیعی خوشمزه و …

به امید دیدارتان و …

شما می توانید بصورت رایگان در اشتراک ایمیلی این سایت عضو شوید تا مطالب جدید را درون ایمیل خود دریافت کنید.
برای عضویت، ایمیل خود را وارد کرده و بروی اشتراک کلیک کنید...

  1. سلام
    ای آقای مهندس دهن ما آب افتاد. واقعاً خوشمزه هست. آی برف دشوووو

    یه پیشنهاد: این پستای علمی که گذاشتی فک کنم به اندازه یک جلد کتاب در اومد.اگه میتونین به شکل کتاب منتشرش کنین.

  2. سلام
    جناب آقا صفر عزیز خودمونم مثل شما اما انصافا خوب چیزیه برف دشوووو
    پیشنهاد خوبیه اگر خداوند توفیق عنایت کند انشاءالله

  3. با سلام ظاهرند خیلی خوشمزه باید باشه نظری نمی دین

  4. سلام اوس سا
    نوش جان

  5. سلام آقای مهندس
    خوش به حالتون !!!
    ما که انقدر به این ور اونور سفارش کردیم تا به بالاخره با چه قیمتی و منتی تونستیم یه شیشه تهیه کنیم.
    فکر کردم خیلی کمیاب شده و حالا در اینجا شما..
    ماشالله نوش جان _جای ما هم بخورین..

  6. سلام بر شما آبجی خودم و همسایه دیروز ما
    ای چه عرض کنیم ما شدیم مستند ساز محل فعلا حلوا حلوا می کنیم تا ببینیم خدا چه خواهد
    در خدمتیم بی منت حتما

  7. سلام من وچندنفر رفقا امسال اومدیم اطراف روستای سنه کوه واز خرمندی خوشمزه آن چیدیم ودوشاب آن را درمنزل خودتهیه کردیم.

  8. سلام
    پس بگو شما بودین اومدیم امسال تو این کمبود خرمندی اونا رو چیدین البته نوش جانتان ما بخیل نیستیم چون خودتان اعتراف کردین حلالتان باشه شایدم آقای حمزه جانی رو هم با خودتون همراه داشتین مشد حسین آقا …
    از لطف و نظر شما سپاس

  9. سلام
    خواستم در مورد قیمت میوه و قیمت دوشاب خزمندی بدونم
    ممنون

  10. سلام
    میوه خرمالو در سطح شهرستان درون باغ از قرار کیلویی هزار و پانصد تا دو هزار تومان بود اما سنه کوه ما نداریم
    شیره یا دوشاب خرمندی سنه کوه کیلویی بیست هزار تومان فکر کنم خرید و فروش شد البته امسال خیلی کم بود بخاطر خشکسالی …
    سنه کوه در خدمت شما هستیم حتما تخفیف هم می دهیم

با خیالی آسوده یک نظر بگذارید...

برگه ها
ads ads ads