فیزیولوژی نمو گل و تشکیل میوه در کیوی

 

1q

همان گونه که در پست های قبلی اینجا و اینجا  بیان داشتیم مقاله ای که در سومین دوره سمینار علمی دانشجویان سراسر کشور در دانشگاه تبریز در خرداد ماه ۱۳۷۳ ارائه گردید، متن آنرا امروز بعد از ۲۰ سال مطالعه نمودم به نکات جالبی رسیدم که مرا بر آن داشت تا آنرا بدون هیچ تغییری تایپ و در معرض مطالعه شما کاربران عزیز قرار دهم .البته بعد از این همه سال مطلبی بسیار علمی و تازه و به روز هست و هرگز کهنه نمی شود از طرف دیگر چون فیزیولوژی گلدهی در بسیاری از میوه های مرسوم در مناطق ما با این مطلب کیوی زیاد تفاوتی ندارد فلذا مطالعه دقیق این مقاله می تواند بسیاری از سوالات ذهنی شما را جواب داده و در حصول نتیجه دلخواه کمک باشد . امید است مفید واقع شود .

 

فیزیولوژی نمو گل و تشکیل میوه در کیوی

 

تدوین: محمد عبدی سنه کوهی – دانشجوی مهندسی کشاورزی دانشگاه زنجان

 

مقدمه

اغلب میوه های مصرفی از هزاران سال پیش مورد شناسایی قرار گرفته و کشت می شده اند . اما کیوی گرچه از مدتها پیش توسط چینی ها شناخته شده بود و میوه آن به صورت وحشی از جنگلهای نواحی کوهستانی جنوب و مرکز چین برادشت می شده و به مصرف می رسید، ولی کمتر از یک قرن است که مورد اصلاح و معرفی قرار گرفته است. در اصل ، کیوی نام مرغی در زلاندنو می باشد که نوک بلند و تیز و پرهای قهوه ای رنگ دارد، ولی قادر به پرواز نیست. از آنجاییکه میوه کیوی تا حدی شبیه جثه این مرغ می باشد، مائوریها(بومیان زلاندنو) این میوه را “کیوی” نامیدند و امروزه کیوی جای نام قدیمی انگلیسی خود chinese gooseberry  را گرفته است و در تمام دنیا به نام کیوی خوانده می شود. البته در کشورها و نقاط دیگر دنیا نامهای دیگری را نیز برای آن بیان می کنند .

هم اکنون کیوی در کشور زلاند نو مهمترین میوه صادراتی می باشد و اخیرا در کشور ما نیز همپای کشورهای دیگر سعی و تلاش زیادی جهت شناسایی بیشتر این میوه آغاز شده تا آن را به عنوان میوه ای ارزنده در کنار سایر میوه های موجود در ایران به جامعه معرفی نمایند .

 

گیاه شناسی کیوی

 کیوی با نام علمی   Actinidia deliciosa گیاهی از شاخه گیاهان گلدار ، رده نهاندانگان ، زیر رده دو لپه ایها و راسته    Ericales  ، تیره Actininidiaceae  جنس Actinidia  و دارای گونه های مختلفی از جمله گونه  Chinensis  بوده که به دلیل مرغوبیت میوه و صادراتی بودن آن از اهمیت اقتصادی خاصی برخوردار است. این گونه همچنین گیاهی دوپایه ( Diocious ) است که هر یک از پایه های نر و ماده آن  دارای واریته های مختلفی می باشند . از معروفترین واریته های پایه ماده می توان هایوارد ، برونو ، آبوت ، مانتی ، آلیسون ، گراسی و … و از واریته های پایه نر ماتوآ ، توموری ،M51 ،  M52 ،  M54 ، M56 و … را نام برد که بدون شک هایوارد بهترین رقمی است که تاکنون کشت شده است .

 

گلهای کیوی

گلهای کیوی بسیار زیبا ، درشت به عرض دو و نیم  تا ۳ سانتیمتر و فنجانی شکل بوده و در موقع بازشدن سفید هستند.ولی به زرد طلایی  تغییر رنگ می دهند که روی شاخه های همان سال ظاهر می گردند . گلهای نر و ماده شهدی تولید نمی کنند ولی از عطر خوبی بر خوردارند. هر گل دارای ۵ عدد کاسبرگ به رنگ قهوه ای که هر دو سطح آنها کرکدار و بهم پیوسته اند ، ۵ گلبرگ به صورت جدا یا پیوسته ، ۱۰ یا بیشتر پرچم ، حتی ۱۶۰ تا ۱۸۰ تا هم شمارش شده است  ، ۳ تا ۵ برچه به صورت پیوسته و گل کامل آن ۱۴۰۰ تا ۱۵۰۰تخمک و بیش از ۴۰ تخمدان چند برچه ای می باشند   . بساکها اغلب  با منافذی که معمولا  چهار تا است باز می شوند. تخمکها با تمکن محوری و گل آذین گرزن ( Cyme ) یا به صورت دستجات کوچکی از گلهای دارای دمگل فشرده و متراکم ( Fascicles ) یا گل آذینی با انشعابات زیاد ( Panicle ) می باشد و محل قرار گرفتن این  گلها روی شاخه از برگ اول  تا هفتم یا هشتم است و تعداد آنها روی شاخه درختان نر بیش از ماده می باشند .

گلهای نر گاهی انفرادی و غالبا ۲ تا ۳ گل روی یک شاخه و پهلوی هم قرار گرفته است به علاوه گل نر ، فاقد مادگی بوده و دارای تعداد زیادی پرچم محتوی دانه گرده می باشد . گلهای ماده نیز به علت سقط جنین ( Abortion) ، اصولا انفرادی بوده و حاوی تعداد زیادی پرچم می باشند که هیچیک از آنها حامل گرده بارو نیستند. گلهای پایه نر ( مطابق شکل ۱ ب) دارای تخمدان خیلی کوچک می باشند و نمو خامه در آن خیلی ناچیز است. در آزمایشهایی که در آن گلهای کیوی را توسط کیسه پوشانیدند ،  متوجه شدند که این گیاهان دارای گلهای خود گرده افشان و خودبارور می باشند ، میوه هایی که از پایه های نر نیمه بارور بدست می آیند دارای تخمدانهای کوچک با چند تخمک هستند که نمو خامه در آنها محدود بوده و میوه کوچک می باشد ، ولی بعضی از پایه های نر، می توانند میوه های درشت هم تولید کنند اما اغلب قبل از رسیدن میوه ریزش می کنند ، این موضوع نشان می دهد که نمو یک رقم هرمافرودیت حقیقی Truly hermaphroditic امکان پذیر است .

  kj8

شکل ۱ الف – گل ماده (هایوارد) ب – گل نر

 

گلهای ماده که تولید میوه می کنند ( مطابق شکل ۱ الف) دارای چندین نوع بوده و اطراف  آنها را پرچمهایی که حاوی کیسه های گرده می باشند احاطه کرده است که البته هر چند این گلها کامل به نظر می رسند اما این پرچمها گرده هایی تولید می کنند که از نظر ارثی و ژنی قادر به ادامه حیات نیستند . گلهای ماده اغلب دارای قسمتهای بیشتری از پریانت Perianth ( قسمتهای مختلف گل ) بوده و معمولا میله های پرچم آنها کوتاهتر از گلهای نر می باشند . در شکل ۲ مورفولوژی کامل کیوی آمده است .

  ed-1=

شکل ۲ – ریخت شناسی کیوی :

(A ) شاخه : a– جوانه خوابیده b – اثر برگ (محل افتادن برگ)

(B ) شاخه گل دهنده  (C ) گل نر  : a – تخمدان ابتدایی

(D ) گل ماده : a – کلاله b–  خامه c– بساک d–  گلبرگ e – میله پرچم f– کاسبرگ g – تخمکها h – تخمدان

(E ) شاخه بارده : a – دمبرگ b – دمگل c – کاسبرگ d – میوه e – بقایای خامه و بساکها 

(F ) برش عرضی میوه a – پریکارپ خارجی b – بذر c – مغز

 

تعداد و توزیع گل در واریته های مختلف متفاوت است در واریته های ماده معمولا به صورت دسته هایی سه تایی یا بیشتر در هر مورد دیده می شوند مثلا در واریته مانتی گلهای ماده غالبا در دسته های سه تایی دیده می شوند . در واریته های هایوارد و برونو گلها اغلب به صورت انفرادی ظاهر شده و در واریته های نر گلها به صورت  خوشه ای ظاهر می گردند .  

 

جوانه های کیوی

جوانه های کیوی مانند دیگر درختان خزان پذیر ( Deciduous) ابتدا به صورت دگمه است ، این دگمه ها به طور پیدا و ناپیدا در متن ساقه ها قرار دارند و در اوایل فروردین ( در ماه مارس) متورم و باز می شوند و از وسط آنها یک نقطه گیاهی بیرون می آید که همان جوانه است. جوانه ها معمولا دو نوعند: جوانه هایی که تبدیل به گل و میوه می شوند و جوانه هایی که شاخکها را به وجود می آورند.

شاخه هایی که سال قبل گل یا میوه داشته اند ،جوانه هایی دارند که تبدیل به شاخک می شوند و سپس تعدادی برگ ایجاد می کنند و در کنار هر برگ ، از برگ اول تا ششم ، یک خوشه گل به وجود می آید که از یک تا چند عدد گل تشکیل شده است . گلها به هیچ وجه در نوک شاخه هایی که در حالت رویشی باقی می مانند تشکیل نمی شوند. شکل ۳ انواع جوانه های کیوی را نشان می دهد  . البته شاخه های ایده آل برای تولید میوه آنهایی هستند که در آنها فاصله بین جوانه ها کم باشد و جوانه خوب رشد نموده و به طرف نور خورشید قرار گرفته باشند . شاخه های گلدهنده در کیوی همزمان و همراه شاخه های رویشی از جوانه ها خارج می شوند به عبارت دیگر جوانه های گل در روی شاخه های رویشی همان سال ظاهر می گردند.


 ed-2

شکل ۳- انواع جوانه های کیوی


گل انگیزی و نمو گل

مشابه اغلب درختان و درختچه ها در درخت کیوی نیز جوانه گلی قبل از اینکه گیاه وارد خواب زمستانی شود تمایز می یابد  ، یعنی القاء گلدهی  و شروع تشکیل  گل در تابستان همزمان با توقف رشدمیوه ، صورت می گیرد ولی تمایز قابل رویت ۱۰ روز قبل از خروج شاخه های جدید در بهار ، یعنی حدود شش ماه بعد از القاء گلدهی و آغاز تشکیل گل و تمایز آنها این عمل انجام می شود و به طور کلی ظهور گل ( شکفتن غنچه ها) در اواخر این فصل انجام می شود و روند تمایزیابی گلها از پایین به بالاست . البته برای ظهور و شکفتن شکوفه های کیوی عوامل مهمی از جمله درجه حرارت ، نور ، سطح و تعداد برگها و تغذیه دخیل هستند. غنچه های گل برای ظهور و شکفتن به هوای گرم نیاز دارند. البته درجه حرارت مطلوب هنوز به خوبی روشن نشده است .

اولین و موثرترین عامل برای ایجاد تحرک و رشد جوانه ، درجه حرارت است ، در دمای بالاتر از ۸ درجه سانتیگراد رشد جوانه ها شروع شده و با افزایش دما سرعت آن نیز افزایش می یابد و با ایجاد جوانه جدید ، گلزایی نیز آغاز می گردد. همین طور خشکسالی و کم آبی درخت بیش از هر چیز دیگری روی تولید گل اثر نامطلوب دارد. از طریق تحقیقات و بررسیهای علمی ثابت شده است که تشکیل سلول زاینده کیوی پس از سرمای زمستان به وقوع می پیوندد. بنابراین درخت کیوی همانند بسیاری از درختان خزان کننده در زمان خواب ، احتیاج به سرمای زمستان داشته و چنانچه منطقه فاقد سرمای زمستان باشد ، شکوفه های سال بعد عقیم شده و قبل از شکفتن از بین می روند .

ممکن است ، بسیاری از شکوفه ها و جوانه های گلزای یک ساله حالت شکننده پیدا کرده و قبل از بازشدن غنچه ها بریزند که علت آن هوای  معتدل زمستان و همچنین سمپاشی با سموم روغنی در اواخر  زمستان و زمان بیدارشدن گیاه می باشد.

نور خورشید عامل بسیار مهمی در ایجاد و ظهور  گل است . سایه طبیعی یا مصنوعی ، می تواند باعث کاهش محصول شود. دلیل آن این است که به واسطه کم شدن نور ، ترکیبات حاصل از فتوسنتز در گیاه کاهش می یابد. اگر خطر آفتاب سوختگی میوه ها احساس می شود ، سایه دار بودن آنها مفیدتر خواهد بود که این امر به القاءگلدهی و تشکیل گل کمک خواهد کرد. اگر شاخه ها در تمام دوره اواخر تابستان ( دوره القاء گلدهی و تشکیل گل) در سایه قرار گیرند از تعداد گلهای تولید شده در فصل بعد کاسته می شود. سایه کردن جوانه ها در تمام تابستان تولید شاخه های ضعیف می کند که دارای جوانه های زیاد هستند و در بهار سال بعد به حالت خفته باقی می مانند ، بنابراین پرورش درختان کیوی باید طوری انجام شود که در عین حالی که بیشترین نور ممکن به درخت می رسد، جوانه و میوه های واقع در روی درخت نیز در معرض زیاد سایه قرار نگیرند.

از آنجائی که درخت کیوی جزء گیاهان حساس و پر توقع است ، تغذیه آن باید به خوبی صورت گیرد تا برگها به حد کافی مواد لازم را در خود ذخیره نموده و در موقع تشکیل شکوفه ها به مصرف برسانند.

 

چگونگی تشکیل میوه

انتقال دانه گرده به سطح کلاله را گرده افشانی می گویند که همین امر یکی از عوامل تشکیل میوه می باشد اما معمولا هر گل ماده می تواند تبدیل به میوه شود حتی اگر دانه گل نر به مقدار کافی به آنها نرسیده باشد ولی باید دانست که بین اندازه میوه و تعداد دانه ها رابطه مستقیمی وجوددارد. بنابراین جهت داشتن میوه درشت و گوشت دار لازم است ۵۲۵ تا ۷۴۰ و حتی تا ۱۰۰۰ بذر در میوه بوجود آید، در این صورت واضح است که یک همبستگی قوی بین تعداد بذر و اندازه میوه وجود دارد و در اثر گرده افشانی نا مناسب میوه های کوچک و غیر قابل قبول بازار تولید می شود و گرده افشانی نامنظم منجر به تولید میوه های بدشکل می گردد، لذا دریافت گرده بیشتر ، میوه را درشت تر ، گوشت دارتر و وزین تر می کند که بد ست آوردن چنین نتیجه ای مستلزم گرده افشانی صحیح و به میزان زیاد می باشد.البته عوامل مختلف دیگری نیز در این امر دخیل می باشند از جمله کاشت نهالهای نر و ماده کیوی در باغ به نسبت های معین در طرحهای متفاوت  می باشد  که مشهورترین آن نسبت ۱ به ۹ است که در  این طرح یک پایه نر برای ۹ پایه ماده به شرط آنکه پایه های نر  و ماده همزمان شکوفه دهند ، در نظر گرفته می شود. البته جهت کسب نتیجه مطلوب شیوه کاشت پایه های نر و ماده در باغ اهمیت بسیار دارد. معمولا یک گیاه پایه نر را برای ۴ یا ۵ و حتی تا ۱۰ پایه ماده در سیستم های مختلف کاشت نهال در باغ در نظر می گیرند.

عوامل تلقیح کننده گلهای کیوی به ترتیب شامل حشرات بویژه زنبور عسل ، تلقیح مصنوعی توسط انسان و باد می باشد که زنبورعسل تاکنون نقش برتری را ایفا نموده است. از آنجایی که زنبورهای عسل به طور زیکزاکی کار نمی کنند ، اگر پایه های نر در هر ردیف وجود داشته باشند ، یاآنکه هر نهال ماده در زاویه قائمه خود دسترسی به یک نهال نر داشته باشد عمل لقاح بهتر صورت می گیرد. همچنین می توان یک پایه اضافی و بلندتر از حد معمول برای استقرار پایه نر دایر نمود و به وسیله بستهایی شاخه های آن را بالاتر از سطح گلهای ماده قرار داد و تمام  پایه های نر به وسیله یک سیم در جهت عمود بر پایه ماده هدایت شوند. شاخه های گل دهنده نر بایستی طوری روی سیم کشیده شوند که یک ردیف از شاخه های گل دهنده نر در مقابل پایه های ماده قرار گیرند . چنانچه این روش به طور کامل رعایت گردد می توان اطمینان حاصل کرد که کلیه گلهای ماده بارور می شوند. گاهی پایه های ماده را به طور مصنوعی با دسته گلهای گرده دار نر گرده افشانی می کنند  یا اینکه تمهیدات  دیگری را می اندیشند  از جمله  کاشت پایه های   نر در جهت باد ، افزایش تعداد کندوهای  زنبور عسل در باغ  ، گرده گیری از پایه نر و  جمع آوری آن و گرده پاشی روی گلهای ماده بوسیله گرده پاشهای  موتوری دستی . باید توجه داشت که مدت پولن پذیری گلهای ماده ۷ تا ۹ روز و قدرت گرده دهی گلهای نر ۲ تا ۳ روز می باشد و باید در این فاصله ۷ تا ۹ روز به گلهای ماده گرده برسد . بعد از ۳ روز گرده ها خشک شده و می ریزند و از دسترس عامل انتقال یعنی زنبور عسل خارج می گردد. دانه های گرده پس از ۷ ساعت استقرار در روی کلاله گلهای ماده شروع به جوانه زدن می کنند و بعد از ۳۱ ساعت به ته خامه می رسند. اغلب  تخمدانها ۴۰ تا ۷۰ ساعت بعد از گرده افشانی بارور می  گردند به طوری که بعد از ۳ روز از تلقیح ، سطح کلاله ها خشک شده و به رنگ قهوه ای تا سیاه در می آیند و گلبرگها ریزش کرده و میوه به قطر نیم سانتیمتر به رنگ سبز روشن و کرکدار فرم می گیرد.

گفتنی است که نمو میوه ، به تشکیل قبلی گل و نمو آن بستگی دارد ، برعکس میزان بار در یک فصل در تشکیل  گل و رشد رویشی فصل بعد می تواند اثر گذارد . همچنین برداشت مقدار زیادی میوه نامرغوب و غیرقابل فروش به علت نامناسب بودن گرده افشانی قابل توجیه است ولی وجود گلهای کوچک و با نمو کم ( حاوی تعداد کمی برچه و تخمک) که قادر نیستند به میوه های درشت و پردانه تبدیل شوند ، هیچ ارتباطی با وضعیت گرده افشانی ندارد .

 

چگونگی رشد و تکامل میوه

پس از گذشت دو هفته از تلقیح به تدریج پرچمها قهوه ای و سیاه شده و می ریزند. همزمان با این پدیده گلبرگها هم ریزش می نمایند ولی کاسبرگها که از یک طرف به د م میوه چسبیده اند تا آخر عمر باقی می مانند و بتدریج همراه با رنگ پذیری میوه ها که از اوایل تیرماه آغاز می گردد به رنگ قهوه ای کرکدار در می آیند . کلاله گلهای تلقیح شده از نوک سیاه شده و به تدریج تا پایین ادامه یافته و ریزش می نمایند. در  هفته های اول بعد از تلقیح رنگ میوه ها سبز و شفاف و پوشیده از کرکهای سفید رنگ هستند ولی به تدریج در شرایط نور و تغذیه کافی به رنگ قهوه ای کرکدار در می آیند ، بنابراین رشد میوه از ادامه نمو تخمدان گل ماده بدست می آید و این رشد با یک تناسب معین طولی و قطری ادامه می یابد . ابعاد تخمدان در حال نمو از ۶ تا ۱۰ برابر خود می باشد ، ولی نسبت میوه رسیده با تخمدان زیاد نمی باشد. وزن تر و حجم  میوه تا چند صد برابر افزایش می یابد. رشد میوه در چند مرحله صورت می گیرد ، که شامل مرحله رشد خیلی سریع در چند ماه اول بعد از گرده افشانی که بعد به مدت حدود ۳ هفته رشد کند دارد و دومین دوره رشد سریع بعد از آن ادامه می یابد.

اما به طور کلی مراحل تکامل میوه و بذر د ر کیوی به صورت ذیل می باشد: در هفته نهم تا هفته دوازدهم رشد میوه کند می شود و طی این سه هفته گوشت میوه شروع به تغییر رنگ می کند . از هفته دوازدهم تا هفته هفدهم رشد کیوی مجددا سریع شده و بذرها به رنگ قهوه ای تیره در می آیند . از هفته هفدهم تا هفته بیست و یکم  مجددا رشد میوه کند شده و بذرها از قهوه ای تیره به رنگ سیاه در می آیند . در این مدت میوه کمی شیرین می شود ( از مقدار ترشی آن کاسته می گردد) . از هفته بیست و یکم تا هفته بیست و سوم میوه رشد کافی پیدا کرده و می رسد. در این زمان بذرها می توانند از گوشت میوه جدا شوند. این پنج مرحله از هفته نهم تا بیست و سوم را پنج مرحله تکامل میوه تا رشد بذر می نامند .

شرایط نامطلوب در بهار می تواند در نمو گل و میوه و حتی در روی جوانه های رویشی که در بهار سال بعد به شاخه تبدیل خواهند شد ، اثر بگذارد. شرایط نامطلوب در تابستان امکان دارد گلها را به تاخیر بیاندازد و این اثر تا بهار سال بعد معلوم نخواهد شد. حرارت در زمستان می تواند در نسبت جوانه هایی که در بهار از خواب خارج می شوند و نسبت شاخه های زایشی اثر بگذارد. همچنین گفتنی است که به طور کلی رشد رویشی و زایشی ، روی هم اثر متقابل دارند که ممکن است به طور همزمان جای یکدیگر را گرفته و با هم به رقابت بپردازند یا یکی از آنها وابسته به دیگری باشد.

 

منابع و مآخذ

۱-   ابراهیمی یونس –انوری ، فاطمه – نعمت الهی ثانی ،سیروس – آبان ماه ۱۳۷۱- بررسی مقدماتی اثرات تلقیح مصنوعی ارقام کیوی فروت در شمال ایران- خلاصه مقالات پنجمین سمینار تحقیقات باغبانی کشور- مشهد – صفحات ۱۳۰ تا ۱۳۲

۲-     گزارش کیوی – آذرماه ۱۳۷۱- مجله سنبله – شماره ۴۴

۳-   گزارش تحقیقی سالهای ۱۳۶۸ و ۱۳۶۹    – بررسی اثر تلقیح مصنوعی در کیوی فروت و مقایسه آن با تلقیح کننده های طبیعی – ایستگاه تحقیقات کشاورزی مرکبات شمال – رامسر

۴-     گل محمدی – امینی – پاییز ۱۳۶۹- اهمیت زنبور عسل در گرده افشانی _ فصلنامه کشاورزی و دام – شماره ۸

۵-     محمدی، جعفر _ عبدی سنه کوهی ، محمد- شهریور ۱۳۷۲ – کیوی و پرورش آن – انتشارات فرهنگ جامع تهران – ۱۶۴ صفحه 

۶-     مقاله کیوی ، میوه خوشمزه مناطق گرم و مرطوب – مهرماه ۱۳۶۶- کشاورز – شماره ۹۴ – صفحات ۴۰-۴۲ و ۱۱۲- ۱۱۳

۷-

Freguson A.R.1990.Kiwifruit Manegement.p. 472-504.In:Gene.J.Gallettay David G .Himelnike(eds).Small Fruit crop management Prentice Hall Englewood cliffs . New Jersey . 07632.

 


 

پرنده کیوی

مرغ کیوی در کشور زلاند نو که نام میوه کیوی را بومیان بخاطر آن روش گذ اشتند …

ed-3

انواع واریته های مختلف کیوی …

گل کیوی (2)

زنبور عسل روی گل کیوی که بهترین عامل تلقیح است …

kiwi-fruit

میوه کیوی روی درخت و …

 

 

شما می توانید بصورت رایگان در اشتراک ایمیلی این سایت عضو شوید تا مطالب جدید را درون ایمیل خود دریافت کنید.
برای عضویت، ایمیل خود را وارد کرده و بروی اشتراک کلیک کنید...

  1. goooood

  2. اطلاعات خیلی کامل بود ممنونم موفق باشید??@

  3. سلام ممنون از لطف و نظر شما

با خیالی آسوده یک نظر بگذارید...

برگه ها
ads ads ads